Kimin Haklı Olduğuna Kim Karar Veriyor?

Hayatımız boyunca hepimizin en az bir kere dahi olsa içinde bulunduğu bir durumdan yola çıkarak bu yazımızda bir sorunu gözler önüne çıkarmaya çalışacağız. Bir arkadaş grubunda günün nasıl geçirileceği veya planlanan aktivitenin ne olduğuna karar verildiğini düşünelim. Hani vardır ya içlerinden o kişi evet bildin bildin kendi isteğini diğerlerinden daha açık, daha kararlı hatta daha baskın bir biçimde dile getiriyor. Diğerleri başlangıçta farklı düşünseler bile zamanla onun çizdiği fikre yaklaşmaya başlıyor. Bazen itiraz etmenin gereksiz bir tartışma yaratacağını düşünüyor, bazen de grup içerisinde o fikri dayatan kişiye karşı çıkmayı tercih etmiyoruz. Günün sonunda alınan karar, herkesin ortak tercihiymiş gibi görünse de aslında fikri öne sürenin arzusunun gerçekleşmesinden ibaret olduğunu düşünebiliriz. Hemen hemen hepimizin hayatında bir kere dahi olsa yaşadığı bu basit olaya biraz daha dikkatli baktığımızda, yalnızca arkadaş gruplarında değil, insanların oluşturduğu büyük yapılarda da benzer davranışlarla karşılaşabileceğimizi fark ediyoruz.

İnsan, kendinden olanı savunmaya doğası gereği oldukça yatkın. Yakın olduğumuz birinin tartışmada haksız olduğunu kabul etmek, çoğunlukla karşı tarafın hatasını görmekten daha zor. Üstelik yalnızca savunmakla kalmayıp onun haklılığını destekleyecek yeni argümanlar da üretebiliyoruz. Bazen karşımızdaki kişinin ne söylediğinden ziyade kim olduğunu esas alarak bir değerlendirme yapıyoruz.

Peki geldik asıl sorumuza. İnsanın bu eğilimini daha büyük toplulukların yani devletlerin
davranışlarından ayrı düşünmek ne kadar doğru?

Devletler de kendi çıkarlarını, tercihlerini ve politikalarını savunurken yalnızca bunları gerçekleştirmeye çalışmıyor. Aynı zamanda kendi davranışlarının haklı ve kabul edilebilir gerekçelerini mutlak doğruymuş gibi öne süren bir anlatı oluşturuyor. Bu anlatı yalnızca kendi toplumlarından ziyade uluslararası arenada sunulup yeri geldiğinde tüm toplumlara dikte edilmeye çalışılıyor. Bir devletin kendi çıkarlarını savunması elbette bizler için sürpriz değil. Asıl dikkat çekici olan ise bu çıkarların zaman zaman sanki evrensel bir değer ve ortak bir bağ varmış gibi ifade edilmesi.

Uluslararası siyasette ise bu durum, güçlü yani hegemon devletlerin kendi hedeflerini küresel düzenin ortak hedefi gibi sunabilmelerinde görülebilir. Bir ülkenin güvenlik anlayışı, ekonomik modeli veya siyasi tercihleri uluslararası sistemin doğal ölçütleri haline geldiğinde, diğer aktörlerin seçenekleri de bu çerçeve içerisinde şekillenmeye başlar. Böylece tahakküm, yalnızca başkalarına ne yapacaklarını söylemekle sınırlı kalmaz; onlara neyin doğru, neyin gerekli ve neyi mümkün göreceklerini şekillendirme kapasitesine de dönüşür. Bir noktada kendi iradeni başkalarının kabul ettiği hatta bu arenadaki diğer güçlü devletlerin de çıkar ilişkisine uygun olduğu göz önünde bulunduğunda, bu
zümrenin diğer devletlere dayattığı bir gerçeklik haline bürünür.

Şu ana kadar bulunduğumuz aşamada uluslararası hukukun karşılaştığı sorunlardan biri de görünür hale geliyor. Devletler ortak ilkeleri savunduklarını ifade ederken, bu ilkelerin kendi çıkarlarıyla çarpıştığı durumlarda farklı tutumlar sergileyebiliyorlar. Müttefiklerinin davranışlarını yani yazımızın en başında bahsettiğimiz kendimizden olanı savunurken benzer davranış başkasından geldiğinde çok daha sert tepki verebiliyorlar. Böylece hukukun evrenselliği iddiası, siyasi çıkarların kirli pazarlıklarıyla karşı karşıya kalıyor.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ndeki veto sistemi bu bahsettiğim çelişkili düzenin en somut örneklerinden biri. İkinci Dünya Savaşı sonrasında oluşturulan beşli düzen, içindeki devletlere uluslararası arenada barış ve güvenlik kararlarında özel bir yetki tanıyor. Bu devletlerin herhangi birinin olumsuz oyu, görüşülen konu ne olursa olsun kararın kabul edilmesini engelleyebiliyor. Nitekim 4 Haziran 2025’te Gazze’de acil ve kalıcı ateşkes çağrısı yapan bir karar tasarısı, ABD’nin vetosu nedeniyle kabul edilmedi. Tasarı diğer konsey üyelerinin desteğini almasına rağmen yürürlüğe giremedi. Burada mesele yalnızca bir devletin veto hakkını kullanması değil. Daha temele inersek, uluslararası toplumun büyük çoğunluğunun desteklediği bir kararın, tek bir devletin siyasi değerlendirmesi nedeniyle uygulanamaz hale gelmesidir. Uluslararası hukukun ve ortak paydanın sınırları, bu gibi durumlarda güç ilişkileri üzerinden yeniden belirleniyor. Bu gibi ayrıcalıklı görünen haklara çeşitli eleştiriler tarih boyunca olmuştur ve olmaya devam edecek gibi görünüyor. Ülkemizde ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 22 Eylül 2026’da kaleme aldığı makalede BM Güvenlik Konseyi’ndeki veto ayrıcalığının kaldırılmasını savundu. Cumhurbaşkanı Erdoğan’a göre, 190’dan fazla ülkenin iradesinin beş devletin kararlarına bağlı olduğu bir düzen adil ve hesap verilebilir değildir. Ayrıca yeni ayrıcalıklı üyeler eklemenin sorunu çözmeyeceğini, veto imtiyazının tamamen kaldırılması gerektiğini ifade etti. Bu çıkış, uluslararası arenadaki düzenin meşruiyetine yönelik bir tartışmayı yeniden gündeme taşıyor. Ancak burada bir siyasi liderin açıklamasına herhangi bir yorum getirmek yerine, daha geniş bir soruyu sormak gerekiyor:

Mevcut düzenin ayrıcalıklarını eleştiren devletler, kendi çıkarları söz konusu olduğunda da aynı evrensel ilkeleri savunabilecekler mi?

Çünkü bir düzenin devam etmesi için herkesin ondan memnun olması gerekmez. Bazen o düzeni eleştirenler bile, kendilerine sağladığı avantajlardan vazgeçmek istemez. Böylece değişmesini istedikleri yapının sürmesine, farkında olarak veyahut olmayarak katkıda bulunurlar. Üstelik zamanla bu düzenin başka türlü işlemesinin mümkün olmadığına da inanabilirler. Galiba uluslararası siyaseti kavramak için yalnızca kimin güçlü olduğuna değil, kimin kimler tarafından haklı kabul edildiğine de bakmalıyız. Zira adaletin bir ilke mi yoksa çıkarlarımız elverdiği sürece savunduğumuz bir söylem mi olduğu, en çok kendimizden olanın haksız olduğu durumlarda ortaya çıkar.

Açıkçası mesele yalnızca kimin haklı olduğundan ziyade kimin haklı olduğuna kimlerin karar verdiğidir. Güç, bazen istediğini yaptırmakla değil, kendi hedeflediğini herkesin doğru kabul etmesini sağlamakla da kendini gösterir. Belki de bu yüzden asıl sorgulamamız gereken, kimin haklı olduğu kadar, bize kimin haklı olduğu anlatıldığıdır.