COP31 delegeleri, 9 Kasım 2026’da Antalya’daki iklim müzakereleri için bir araya geldi.
ORTADOĞU COP31’DE İKLİM FİNANSMANI İSTERKEN PETROL GELİRLERİNDEN VAZGEÇEBİLİR Mİ?
Bu sene 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde ülkemizde COP31 iklim zirvesi düzenleniyor. Zirvenin son günlerine yaklaşırken, önceki COP zirvelerinden aşina olduğumuz bir çıkmaz söz konusu: iklim krizinin faturasını kim ve hangi koşullarda ödeyecek? Bunun yanı sıra zirveden yalnızca birkaç saatlik uçuş mesafesinde ise bambaşka bir enerji hesabı devam ediyor. Uluslararası Enerji Ajansı’nın 2025 yılı raporuna göre Ortadoğu’da petrol ve doğal gaz arzına yaklaşık 130 milyar dolarlık, temiz elektrik üretimine ise yaklaşık 10 milyar dolarlık yatırım bekleniyordu. Bu iki yatırım kalemi farklı kapsamlar yaratarak bölgenin temel paradoksunu gözler önüne seriyor.
Bu paradoksun temelinde aşırı sıcaklık, kuraklık ve su kıtlığı ile yüzleşen Ortadoğu’nun, iklim dönüşümünü hâlâ petrol ve doğal gaz gelirleriyle finanse etmeye çalışması yatıyor. Bu tablo bazı kesimlerce Körfez ülkelerinin ikiyüzlülüğü olarak nitelendirilse de yaşananlar buna sığmayacak kadar karmaşık. Zira bu petrol ve doğal gaz gelirleri sadece birtakım şirketlerin kârları değil, aynı zamanda bu gelirler kamu çalışanlarının maaşları, sübvansiyonlar, yardımlar ve yatırımlar için de kullanılıyor. Dolayısıyla temel soru, petrol gelirlerinin hızlıca kaldırılıp kaldırılamayacağının ötesinde, nasıl kullanıldığıdır.
Ortadoğu Neden Finansman İstiyor
İklim finansmanı konusu tartışılırken, masadaki en kafa karıştırıcı konulardan birisi Ortadoğu ülkelerinin finansman talebidir. Bu konuyu ele alırken, coğrafyayı tek bir blok halinde görmemek gerek. Zira, “Ortadoğu” ile “Körfez” aynı değildir. Bir yanda çok yüksek ulusal varlık fonlarına ve uluslararası sermaye piyasalarına doğrudan erişim sağlayabilen Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve Kuveyt gibi Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri var. Diğer bir yanda ise dış borç, kırılgan kamu maliyesi, siyasi istikrarsızlık veya sıcak çatışmalarla boğuşan Ürdün, Lübnan, Yemen, Filistin, Suriye ve Mısır gibi ülkeler bulunuyor.
Ayrıca Irak ve İran da ayrı değerlendirilmelidir. Her ikisi büyük hidrokarbon üreticisi olmakla birlikte, Körfez monarşileriyle aynı mali kapasiteye, yatırım ortamına veya siyasi istikrara sahip değildir. İran’ın yaptırımlar nedeniyle temiz teknolojiye ve uluslararası finansmana erişimi sınırlıdır.
Ancak iklim krizi sınır tanımıyor. Dünya Bankası değerlendirmeleri ise bu tabloyu somutlaştırıyor. Bu değerlendirmelere göre Ortadoğu ve Kuzey Afrika (MENA), aşırı sıcaklık, kuraklık, sel, su kıtlığı ve deniz seviyesinin aşırı yükselmesi gibi tehditler karşısında çok kırılgan bir yapıya sahiptir. İklim kaynaklı tehditler nedeniyle 2050 yılına kadar bölge devletlerinin GSYH’sinde %6 ila %14 arasında bir kayıp söz konusu olacağı belirtiliyor. Bunun yanı sıra enflasyon, toplumsal krizler, yerleşim yerlerinin sular altında kalması ve aşırı hava olayları ihtimali de göz ardı edilemez.
Ayrıca enerji konusu da unutulmamalı. Zira, Ortadoğu devletleri elektriğinin çok büyük bir kısmını petrol ve doğal gazdan sağlıyor. Artan sıcaklıklar klima ihtiyacını artırırken, azalan tatlı su kaynakları enerji yoğun deniz suyu arıtma tesislerine olan bağımlılığı artırıyor. Yani, iklim krizi hem enerji altyapısını tehdit ediyor hem de elektrik ve su talebini artırıyor.
İşte tam da bu yüzden, iklim finansmanı sadece yenilenebilir enerji yatırımlarıyla ilgili değil. Ortadoğu’nun talebi su verimliliğinin sağlanması, iklime dayanıklı tarım, kıyı koruması ve kayıp ve zarar mekanizmalarını da kapsıyor. Bu nedenle iklim finansmanı ile temiz enerji yatırımı aynı şey değildir.
COP31’de UNFCCC İcra Sekreteri Simon Stiell’in bahsettiği “borç, afet ve yüksek sermaye maliyeti” döngüsü, tam da burada ortaya çıkıyor. İklim riski yüksek ülkeler daha fazla borçlanıyor, afet yaşandığında kamu gelirleri düşüyor, yeniden yapılanma maliyetleri ve borçları artıyor. Bu nedenle bir sonraki afete hazırlanmak için daha az kaynak kalıyor. COP29’da belirlenen yıllık 300 milyar dolarlık hedef ve tüm kaynaklardan 1,3 trilyon dolara ulaşma amacı, finansmanın koşulları ele alınmadıkça bu döngüyü tek başına kıramaz. Kredi, garanti, hibe ve özel yatırım aynı etkiyi yaratmaz.
Petrol Gelirleri Neden Terk Edilmiyor?
Elektriğin yaklaşık yüzde 95’ini petrol ve doğal gazdan üreten Ortadoğu, güneş enerjisi potansiyeline sahipken, aşırı sıcaklıkların yaratmış olduğu klima kullanımı ve artan tesislerin elektrik ihtiyacı enerji talebini artırıyor demiştik. Körfez’de ise mesela sadece teknik değil, mali, kurumsal ve siyasidir. Siyaset iktisadında kullanılan “rantiyeci devlet” kavramı, bu soruya vereceğimiz yanıtta bize yardımcı olacaktır.
Rantiyeci devletler düşük vergi ve yüksek kamu hizmeti karşılığında hesap verebilirliği ikinci plana atarak siyasal istikrar üretir. Körfez ülkeleri de petrol ve doğal gaz gelirlerini kamu istihdamını sağlamak, elektrik-su-akaryakıt sübvansiyonlarına kaynak yaratmak ve sosyal refahı artırmak için kullanıyor. Dolayısıyla bu gelirlerin aniden ve kalıcı biçimde daralması hem ihracatını sekteye uğratacak hem de toplum ile arasındaki bağı önemli ölçüde zayıflatacaktır. Bu senaryoda yüksek ücretlilerin özel sektöre yönelmesi zorlaşırken düşük ücretli emeğe erişim ve yatırım azalabilir. Devlet harcamaları dış pazarda rekabet eden üretim sektörlerinden ziyade inşaat, gayrimenkul ve iç pazara yönelik hizmetleri büyütebilir. (IMF, Economic Diversification in the GCC)
Bu nedenle “petrol dışı GSYH büyüyor” ifadesi tek başına bağımlılığın azaldığını göstermez. Bir otel, alışveriş merkezi, havayolu yatırımı veya teknoloji girişimi petrol dışı faaliyet olarak görünse de, büyümesi için gereken sermaye ve talep petrol gelirli kamu harcamalarına dayanabilir.
Yeşil Yatırım Ne Anlama Geliyor?
Körfez’de son zamanlarda yenilenebilir enerji konusunda büyük bir atılım söz konusudur. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansının GCC değerlendirmesine göre Körfez ülkelerinin kurulu yenilenebilir enerji kapasitesi 2013’te 176 MW iken 2022’de 5,6 GW’ın üzerine çıktı. Bazı güneş enerjisi ihalelerinde maliyet kilovatsaat başına 2 sentin altına indi. Ancak aynı değerlendirmelerde görüyoruz ki yenilenebilir kaynaklar toplam elektrik üretim kapasitesinin hâlâ tek haneli düzeylerde kalıyor. Ne var ki, iç elektrik üretiminde güneş enerjisini artırmak ile petrol gelirinden vazgeçmek aynı şey değildir.
Örneğin, BAE, Masdar üzerinden küresel yenilenebilir yatırımlar yaparken finans, havacılık ve lojistik alanlarında güçlü sektörler geliştirdi. Ayrıca, ADNOC’un hidrokarbon üretim kapasitesini geliştirme politikası devam ediyor. BAE örneği, yenilenebilir yatırımların büyümesi ile petrol ve gaz üretiminin azalmasının aynı şey olmadığını açıkça gösteriyor.
COP31’deki ikinci karar taslağı bu durumu gösteriyor. 19 Kasım’da yayımlanan metinden fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin ifadeler çıkarıldı. İlk taslakta gündeme gelen yıllık 120 milyar dolarlık uyum finansmanı hedefi de ikinci taslakta yer almadı. Metin henüz nihai karar olmasa da fosil yakıt dili ile finansman hedefinin aynı müzakere sürecinde zayıflaması, geçişin maliyeti konusunda uzlaşmanın ne kadar zor olduğunu ortaya koyuyor. Eğer karbon yakalama, yeni petrol ve gaz kapasitesini meşrulaştıran bir çözüm olarak sunulursa, emisyon azaltma hedefi yerini “fosil yakıt kullanımını sürdürme” aracına çevirebilir.
Petrol Üreticileri Ne Diyor?
Petrol üreticileri, iklim hedeflerini reddetmiyor. OPEC tarafından yayımlanan World Oil 2026 belgesi küresel birincil enerji talebinin 2025-2050 arasında yaklaşık yüzde 23 artacağını öngörüyor. OPEC senaryosunda yenilenebilir kaynakların payı yaklaşık yüzde 15’ten yüzde 26’ya çıkarken, petrol talebi de büyüyor. Petrol ve doğal gazın toplam payı 2050’de yaklaşık yüzde 54 seviyesinde.
Bu görüşe göre gelişmekte olan ülkelerde artan nüfus, sanayileşme ve enerji erişimi ihtiyacı nedeniyle dünya bütün enerji kaynaklarına ihtiyaç duyacak. Fosil yakıt yatırımlarının hızlı biçimde durdurulması arz açığına, yüksek fiyatlara ve enerji güvenliği sorunlarına yol açabilir.
Veriler gösteriyor ki Ortadoğu petrol gelirlerinden kısa sürede vazgeçemeyecek. Çünkü mesele yalnızca enerji ihracatı değil, devlet bütçesi, kamu istihdamı, sosyal harcamalar ve siyasal istikrardır. Fakat bu durum, petrolü mecburi kılmaz.
Petrol gelirleri, şebeke, depolama, temiz sanayi, eğitim, teknoloji ve dış pazarda rekabet edebilen sektörlere aktarılırsa fosil yakıtlardan çıkışı finanse eden geçici bir köprü olabilir. Aynı gelirler yeni petrol ve gaz kapasitesine, verimsiz sübvansiyonlara ve yalnızca kamu harcamalarıyla ayakta kalan sektörlere yönlendirilirse köprü olmaktan çıkar ve bağımlılığın ömrünü uzatır. Bu nedenle COP31’de sorulması gereken sadece Ortadoğu’ya ne kadar finansman sağlanacağı değildir. Soru, o finansmanın hangi ekonomik modeli güçlendireceği ile ilgili olmalıdır.

