Modern İnsanın Yabancılaşması

İnsan, hayatının bir yerinde yaşamayı bırakıp kendisini izlemeye başlıyor. Bir şey hissederken nasıl göründüğünü düşünüyor, bir şey söylerken karşısındakinin ne düşüneceğini hesaplıyor, bir anın içindeyken o anın nasıl hatırlanacağını tasarlıyor. Yaşamakla yaşadığını gözlemlemek arasındaki mesafe giderek açılıyor. Üstelik bu mesafeyi çoğu zaman kendisinin yarattığının farkında bile değil. Bugün insanın en büyük çelişkilerinden biri, kendi hayatına bu kadar yakından bakarken ondan bu kadar uzaklaşması olabilir. Modern insan, mutluluğunun fotoğrafını çekiyor, başarısını başkalarının başarılarıyla ölçüyor, gittiği yerleri birer hatıradan çok paylaşılabilir görüntülere dönüştürüyor. Bir yemeğin tadına varmadan önce fotoğrafını çekiyor, bir yolculuğun heyecanını yaşamadan önce nasıl anlatacağını düşünüyor. Bazen bir anın içinde bulunmak yerine o anın dışarıdan nasıl göründüğüyle ilgileniyor.

Bu durum, edebiyatın uzun zamandır üzerinde düşündüğü yabancılaşma meselesini de yeniden gündeme getiriyor. Albert Camus’nün Yabancı romanındaki Meursault, bu tartışma için oldukça çarpıcı bir karakter. Annesinin ölümüne toplumun beklediği biçimde tepki vermemesi, cenazede ağlamaması ve insanların kendisinden beklediği duygusal davranışları sergilememesi, onu yalnızca çevresine değil, toplumsal değerler sistemine de yabancılaştırıyor. Meursault, insanların olaylara yüklediği anlamlarla kendi deneyimi arasında bir mesafe taşıyor. Toplumun doğru kabul ettiği duyguları taklit etmeyi reddediyor.

Ancak Meursault’nun yabancılaşmasıyla günümüz insanının yaşadığı yabancılaşma arasında önemli bir fark var. Meursault, toplumun beklentilerine uyum göstermediği için dışlanırken modern insan çoğu zaman kabul görmek uğruna kendi duygularını ve düşüncelerini yeniden biçimlendiriyor. Biri kendisinden bekleneni oynamayı reddediyor, diğeri ise kabul görmek için rolünü kusursuzlaştırmaya çalışıyor. İkisinin ortak noktasında ise bireyin kendi varoluşuyla toplumun ona sunduğu anlamlar arasındaki çatışma bulunuyor.

Elbette bunun tek sorumlusu teknoloji değil. İnsan, başkalarının yorumuna  ihtiyaç duyan bir varlık. Görülmek, anlaşılmak ve kabul edilmek istiyor. Bu ihtiyaç yeni değil. Ancak bugün bu ihtiyacın karşılanma biçimi değişti. Geçmişte insan kendisini daha çok yakın çevresinin gözünden tanımlarken bugün sınırları belirsiz, sürekli değişen ve gerçek hayatta hiç görmediği insanlardan oluşan bir kitlenin değerlendirmesine açık yaşıyor. Böylece hayat, giderek kişisel bir deneyim olmaktan çıkıp kamusal bir performansa dönüşüyor.

Sosyal medyada karşılaştığımız hayatların büyük bölümü seçilmiş anlardan oluşuyor. Kimse başarısızlıklarını, kararsızlıklarını, sıradan günlerini veya hiçbir şey yapmak istemediği saatleri aynı görünürlükle paylaşmıyor. İnsanlar hayatlarının tamamını değil, göstermek istedikleri parçalarını sunuyor. Fakat bu parçaları izleyen kişi, başkasının bütün hayatını gördüğünü sanarak kendi hayatını eksik bulmaya başlıyor.

Bir başkasının tatili kendi gündelik hayatını, bir başkasının başarısı kendi gecikmişlik hissini, bir başkasının mutluluğu kendi yalnızlığını büyütebiliyor. Oysa karşılaştırılan şey iki gerçek hayat değil; birinin yaşadıkları ile diğerinin sergiledikleri.

Bu noktada insanın kendi hayatının seyircisine dönüşmesinin ikinci nedeni ortaya çıkıyor: Sürekli kıyaslama. Kendi yolunu yürümek yerine başkalarının nerede olduğuna bakıyor. Kendi kararlarını vermek yerine başkalarının hangi kararlarla daha mutlu göründüğünü inceliyor. Zamanla ne istediğini değil, ne istemesi gerektiğini düşünmeye başlıyor.

Jean-Paul Sartre’ın Bulantı romanındaki Antoine Roquentin de bu yabancılaşmanın başka bir boyutunu temsil ediyor. Roquentin, gündelik hayatın alışılmış anlamlarından uzaklaştıkça varoluşun kendisiyle yüzleşiyor. Nesneler, insanlar ve sıradan olaylar artık eskisi kadar doğal görünmüyor. Her şeyin altında yatan anlamsızlık duygusuyla karşı karşıya kalıyor. Meursault toplumun kendisinden beklediği duygulara yabancıyken Roquentin, dünyanın ve kendi varoluşunun alışılmış anlamlarına yabancılaşıyor.

Bugünün insanı ise bu iki karakterin arasında bir yerde duruyor olabilir. Bir taraftan kendi varoluşunu sorguluyor, diğer taraftan bu sorgulamayı bile başkalarının gözünden değerlendirmekten kurtulamıyor. Kendi hayatına dışarıdan bakmayı o kadar öğrenmiş ki bazen ne hissettiğini anlamadan nasıl görünmesi gerektiğine karar veriyor.

Dışarıdan bakıldığında oldukça hareketli görünen bu hayatın içinde ciddi bir edilgenlik var. İnsan seçenekler arasında dolaşıyor ama karar vermekte zorlanıyor. Bir ilişkiye başlamak istiyor ama incinme ihtimalini, bir işe girişmek istiyor ama başarısızlık ihtimalini, bir şehirden gitmek istiyor ama geride bırakacaklarını düşünüyor. Her ihtimali önceden değerlendirmek, her sonucu kontrol altında tutmak istiyor. Oysa hayat, bütün olasılıkların hesaplanabildiği bir denklem değil.

Belki de bu yüzden günümüz insanı, yaşamadığı ihtimallerin yasını yaşamaya başladığı hayatın sevincinden daha fazla tutuyor.

Başarısızlık korkusu da bu mesafeyi büyütüyor. Çünkü artık yalnızca başarısız olmak değil, başarısızlığın başkaları tarafından görülmesi de insanı kaygılandırıyor. Hata yapmak, yanlış bir karar vermek, fikrini değiştirmek veya yeniden başlamak sanki kişisel bir kusurmuş gibi algılanabiliyor. Oysa insanın hayatı boyunca aynı kişi kalması mümkün değil. Değişmek, yanılmak ve yeniden düşünmek insan olmanın doğal bir parçası.

Bu noktada Sartre’ın varoluşçuluk anlayışı yeniden önem kazanıyor. Sartre’a göre insan, seçimleriyle kendisini var eder. İnsan yalnızca başına gelenlerden ibaret değildir; yaptığı seçimler ve üstlendiği sorumluluklarla da kendisini oluşturur. Sürekli başkalarının beklentilerine göre yaşamak, kendi varoluşunun sorumluluğunu başkasına bırakmak anlamına gelebilir. Kendi hayatını seçmek yerine başkalarının kendisi için hazırladığı hayatı kabul eden insan, zamanla kendi hikâyesinde edilgen bir karaktere dönüşür.

Peki, insan kendi hayatına yeniden nasıl dönebilir?

Virginia Woolf’un Kendine Ait Bir Oda eserinde tartıştığı bireysel özgürlük meselesi de bu noktada anlam kazanıyor. Woolf’un üzerinde durduğu ekonomik ve düşünsel bağımsızlık, kişinin kendi sesini bulabilmesinin koşullarından biri. Başkalarının beklentilerinden bağımsız düşünebilmek, kendi düşüncelerine ve deneyimlerine alan açabilmek gerekiyor. Çünkü insanın kendisine ait bir hayat kurabilmesi, önce kendisine ait bir düşünce alanı yaratmasıyla mümkün.

İnsanın kendisiyle kurduğu ilişkiyi yeniden hatırlaması gerekiyor. Çünkü başkalarının bakışlarıyla şekillenen bir hayat, ne kadar beğeni toplarsa toplasın insanın kendi hayatı olmaktan uzaklaşabilir.Hayatımızı ne kadar iyi yaşadığımızı başkalarına kanıtlamaya çalışırken onu yaşamayı unutmuş olmamızdır.

Çünkü hayat, izlenmek için kurulmuş bir sahne değil. Ve insan, kendi hikayesinin yalnızca anlatıcısı değil, aynı zamanda başkahramanı olmak zorunda.