Nöbetçi Eczaneler
ABD ile Çin arasında yıllardır devam eden büyük güç rekabeti, ekonomi ve teknolojinin çok cepheli çatışma alanlarında sert bir tırmanışa sahne oluyor. Gümrük tarifeleri, nadir toprak elementleri, çip teknolojileri ve şirket yaptırımları üzerinden karşılıklı hamleler peş peşe gelirken, iki ülke arasındaki müzakereler ise belirsizlik içinde ilerliyor.
Çin’den Nadir Toprak Hamlesi ve Qualcomm’a Soruşturma
Pekin yönetimi, 9 Eylül’de elektrikli araçlardan silah sistemlerine kadar birçok kritik teknolojide kullanılan nadir toprak elementlerinin ihracatına yeni kısıtlamalar getirdi. İlgili madenlerin işlenmesi, ayrıştırılması, mıknatıs üretimi gibi alanlara ihracat izni zorunluluğu getirildi. Ayrıca bu elementlerin sivil-askeri ikili kullanımına sahip ürünler için Çin Ticaret Bakanlığı’ndan özel lisans şartı getirildi.
Bu adımın hemen ardından, 10 Eylül’de Çinli yetkililer, ABD’li çip devi Qualcomm hakkında anti-tekel soruşturması başlattı. Soruşturma, Qualcomm’un İsrailli Autotalks şirketini satın almasının Çin rekabet yasalarına aykırı olup olmadığını araştıracak.
ABD’den Misilleme: Yüzde 100 Vergi ve Yazılım İhracatına Kısıtlama
ABD Başkanı Donald Trump, Çin’in nadir toprak kısıtlamalarını “düşmanca ve sinsi” olarak nitelendirerek 1 Kasım itibarıyla Çin’den ithal tüm ürünlere yüzde 100 ek gümrük vergisi uygulanacağını açıkladı. Ayrıca, tüm kritik yazılımların ihracatının da durdurulacağını belirtti.
Trump, bu politikaların gerekçesini “Çin’in küresel pazarları kontrol altına alma girişimi” olarak tanımlarken, Pekin’in diğer ülkelere bile ihracat kontrolleri dayattığını söyledi.
Karşılıklı Yaptırımlar ve Çip Savaşları Derinleşiyor
Çin Ticaret Bakanlığı, aynı hafta içinde ABD ve Kanada’dan 14 şirketi “güvenilmez varlık” listesine aldı. Listede dron karşıtı sistemler geliştiren savunma firmaları öne çıktı. Gerekçe olarak, bu firmaların Tayvan’la askeri iş birliği yapmaları ve Çin aleyhinde faaliyet göstermeleri gösterildi.
Çin daha önce de ABD’nin çip sektöründe uyguladığı kısıtlamalara, galyum, germanyum, tungsten gibi nadir elementlerin ihracatını durdurarak karşılık vermişti. Bugün bu restleşme, çip ve yapay zeka teknolojilerini de kapsayacak şekilde derinleşmiş durumda.
Tarife Restleşmesinde 90 Günlük Ateşkesler Sürüyor
Tarife savaşları da aynı hızla tırmanıyor. Trump yönetiminin 2 Nisan’da başlattığı yeni tarife artırımı sonrası ABD ve Çin karşılıklı vergileri yüzde 145’e ve yüzde 125’e kadar yükseltmişti. Ancak taraflar, 14 Mayıs’tan itibaren 90 günlük geçici indirime gitmiş ve bu süreç üç kez uzatılmıştı.
Son görüşme 14-15 Eylül’de Madrid’de yapıldı. Tarafların 10 Kasım’a kadar geçici uzlaşma süresini bir kez daha uzatmak için tekrar görüşmesi bekleniyor.
Küresel Arz Zinciri ve Teknoloji Savaşının Kalbinde: Nadir Topraklar
ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) verilerine göre, 2024 yılında dünya genelinde 390 bin ton nadir toprak elementi üretildi; bunun 270 bin tonu Çin kaynaklı. Bu da Çin’in küresel üretimin yüzde 69’unu, işleme kapasitesinin ise yüzde 85’ini elinde bulundurduğunu gösteriyor.
Pekin’in bu hakimiyeti, ABD’nin çip ve teknoloji alanındaki kısıtlamalarına karşı ekonomik koz olarak kullanılıyor.